INTERVIEW Жанна Прашкевич 16 марта, 2015 14:00

ШАВКАТ САБИРОВ: «ҚҒҚ БҮКІЛ ҚАЗНЕТ ОРНЫНА АЙТПАЙДЫ»

Шавкат Сабиров
Шавкат Сабиров
Фото: Тимур Батыршин
Шавкат Сабиров 6 жыл бойы ғаламтор-нарықтың ойыншыларды біріктіретін және Қазнет өмір сүретін заңжобаларды дайындайтын, қоғамдық ұйымды-Қазақстан Ғаламтор Қауымдастығын басқарады.

ҚҒҚ Министрліктердің, Ұлттың банктің, Бас прокуратураның, Кәсіпкерлердің Ұлттық палатасымен аккредиттелген. Қауымдастыққа 40 компания кіреді: АҰ, «Қазақтелеком», «Қазконтент» АҰ, Ұлттық пресс-клуб, NeoLabs, PS хостинг-провайдері деген ірі компаниялардан басқа атақты медиа- қорлар және қазақ тіліндегі сайттар, веб-студилармен сату алаңдар, төлеу жүйелермен ИТ-компаниялар қауымдастың мүшесі болады.

ҚҒҚ-ның әрекеттері жиі өз-өзіне қалт етпейтін бақылауды байлайды. Кейде Қауымдастықтың айналасында таласты заңжобалардың, қауымдастықтан әйгілі шығарулардың, ҚҒҚ-ның жеке мүшелердің әрекеттерінің кесірінен  жанжалдар пайда болады. Жақында Шавкаттың Бас прокуратурамен бірге жазысқан хаттары қоғамның дәулеті болды. Мәліметтің иесі ҚҒҚ-ны бірнеше қорлардың оқшаулауына қатысқан деп айыптады. 

Шавкатқа көп сұрақтар жиналды, және олардың арасындағы жағымдысы барлығы емес.

– Шавкат, ҚҒҚ ұйымдастырушылардың арасында ешкімге таныс емес компаниялар бар. Сіз Қауымдастықты жасауға қалай келдіңіз?

– 2007 жылда Қазақстанда БАҚ-ды сайттарға теңестіретіні туралы заңжобаны талқылауды бастаған. Менде мүше болған, бастамашыл топ жобаны жазуының қатысуына әрекет еткен. Біраз уақыт өткен соң бізге, біз кімбіз және бұл жерде не істеп жүрміз деген сұрақтарды қоя бастады. Біз кәсіпкерлер, мемлекеттік ұйымдармыз деген жауап жарамады. Сонда бізге қоғамдық одақ қажет деп шештік. Біреулеп сөз сөйлеу қиын, ЖШС біреуіне аз адамдар құлақ салмайды. Ал мамандарды біріктіретін қоғамдық ұйымға барлықтары құлақ салады. Мен сонда жиналып, ұйымдасайық деп таныстарымды көндіре бастадым. Маған жарайды деп жауап беріп, кейін қолдарын бір сілтеген. Горожанкин де, Ляхов та, Зимин де – барлықтары сол кезде қолдарын бір сілтеген, олардың басқа жұмыстары болған. Ал сол уақытта заңжобаны талқылау жалғасқан. Сондықтан мен өз компаниямды, досымның компаниясын, осы уақытта жойылған бір веб-студияны алып Қазақстан Ғаламтор Қауымдастығына  тіркедік. Ғалым Байтук Қазақстан блогерлердің Альянсімен кездескен қиындықтарға тап болдық. 

– Қандай қиындықтар?

– «Ғаламтор», «блогершілер»  деген қоғамдық сөздердің қайсысын алғанда. Байтук «блогершілерді» алды, ал блогерші болып Facebook-те аккаунты барлар есептеледі, және ол барлықтарын тоқтатады: таңғы асқа не жеді немесе қандай әдемі маникюр шықты. Және барлық сол блогершілер, біздердің аттарымыздан айтуға қандай құқығыңыз бар деп АБК-ға тап берді. Барлықтары бізге қарсы шықты: «О! Сіздер барлық ғаламтордан айтасындар ма? Сіздер кімсіздер? Қайдан келдіңдер? және сіздер ақша «жымқыруға» осы жерде жиналдыңдарма? 

Біз Ляхов (Александ Ляхов, «Шала ағаның» блогын жүргізеді, ҚҒҚ-ның вице-президенті, 2014 жылдан бастап Alma TV бас директорының кеңесшісі – ред, еск.) мырзамен отырып «бюджетті жымқырасыңдар» деп айыптаған адамдар бүгін өз қоғамдық ұйымын құрып, жұмыс жасайды, меніңше, біздің еліміздің қайсысына қарағанда (ұзақ ), он есе көбірек.

Басынан бастап біз негізгі ұстанымдарды ұстандық. Қандайда бір ұйым құрылса, ол шынайы әлде жасанды болама деген сұрақ пайда болады. Мен, мысалы, өзімнің екі-үш компаниямды алып, сіздің бесеуіңізді және достарымнан жинай аламын. Солай бір-бірімен қосылатын 50-60 компания жинау.  Сондықтан бізде ереже бар – Қауымдастықтың әр мүшесінде тек бір дауыс болғаны үшін, тек қана бір компаниямен кіру.

Жиналыста дауыс беру басталған кезде, дауыс үшін соғыс әзілсіз болады. Келгендердің әр қайсысы салмақпен, беделмен ие болады, және әр көтерілген қол алтынмен бірдей. 

–  Сіздің қауымдастығыңыздың мүшелері Қазақстанның ғаламтор-қауымына белгілі заңдармен өмір сүруіне тікелей  әсер ете алама?

– Біз бұл ұйымды бір-бірімізбен араласатын, әр түрлі қиындықтарды талқылайтын және бірдей көзқарасты жасай алатын, мамандардың қоғамы сияқты құрдық. Қауымдастыққа кіретіндерге арналған көзқарас. Біз елдің атынан айтпаймыз. Біз Қауымдастықтын мүшелерінің мүдделерін көрсетіп лоббилендейміз. Бұл әр қоғам ұйымының негізгі мақсаты. Біз  басынан бастап бүкіл нарықтың атынан айтпақшы болмағанбыз.

Біздің алдымызға қойған мақсатымыз  бар. Балалар әдепсіздігімен күрес. Егер біз күреспесек, онда кім күреседі? Лаңкестік, экстремизм, әлеуметтік араздықты туғызу сұрақтары. Құқық қорғау органдармен қолма-қол қызмет ету үшін, бізге әрекеттестікке арналған база ретінде құжаттар керек. Сондықтан, біз өткен жылдың ақпан айында Бас прокуратурамен қызмет ету туралы меморандумға қол қойдық. Енді біз бекітілген уақыт бойынша уайымсыз жұмыс істейміз. Мысалы, біз Бас прокуратураға меморандумсыз балалар порнографиясы бар сілтемелерімен хат жіберетін едік. Ал мұндай заңсыз сілтемелермен хаттың өзі – тарату деп есептеледі, және бізді таратушылар деп заңға тартуға болады. Сол үшін меморандумдармен уақыт керек. 

2010 жылда қарақшылық қарбалас кезге жетті, сайттардың біреулері басқалардан жаңалықтарды, мақалаларды, суреттерді, бейнелерді  жазасыз ұрлаған. 

Біз өзімізге алған келесі сұрақ ол зияттық мүлікпен автор құқығы туралы болған. 2010 жылда қарақшылық қарбалас кезге жетті, сайттардың біреулері басқалардан жаңалықтарды, мақалаларды, суреттерді, бейнелерді  жазасыз ұрлаған. Біз жиналып, заңжобаны дайындауына қатысу үшін не істеу керектігін шештік.

Бұл жұмыста ең бастысы ол сумен бірге баланы төгіп жібермеу.  Жобаның бірінші нұсқасында осындай болған: егер сенде бірдеме қарақшылықты тапса, онда лезде түрде айыппұл төлеп, түрмеге қамаласың. Болжалдайық, балада бір сайт бар, ол онда біреу қарақшылар бірдеңе салғанын көрмей қалды. Ол да кінәлі. Оған бірінші ұсыну керек: өтінемін, алып таста. Сонда мен «үш шерту» деген ереже ұсындым: бірінші рет ескертеміз, екіншісінде – жазба түрінде ескерту жібереміз, ал үшінші ретте – ресми түрде шағым болады. Депутаттар: «Үшіншісінде түсінбеу үшін, нағыз есалаң болу керек»,- деп айтып, бір ескертуді ғана қалдырды. Сонымен бірге біз хостинг-провайдер сервердегі сайтта не орналастырылғанына жауап бермейтінге жеттік. Бұл лаңкест ұялы телефоннан соғып бомбаны жарғанына ұялы операторды жазалауға тең сияқты.Сайт БАҚ-ға теңестірілетін болғандықтан, оларды жабу да БАҚ-ы сияқты болады -  прокурор қалауымен емес, тек сот рұқсатымен ғана, деген норма пайда болды.

– ҚҒҚ-ның мүшелері ие болатын күшпен Қауымдастықтың қуатын есептесе, ұжымдардан әйгілі шығарулар көз тартады.

– Бірінші болып біз, айтылатындай, ұжымның мақсаттарымен міндеттерге сәйкессіздік болған үшін NUR.kz қуып жібердік. Шешім жалпы жиналыста қабылданған, 36 адам қатысқан, көпшілік шығаруға дауыс берді. NUR.kz біздің авторлық құқық бойынша позициямызға қарсы барды. Екінші болып Константин Горожанкин атынан AWARD Ғаламтор-қаржы шығарылған болған.  

– Айтпақшы, Горожанкинде болған оқиғаның өз болжамы бар.

– Құдай үшін, онда кез келген болжам болу мүмкін.  Ол соңғы жылда Қауымдастықтағы барлықтарының түбіне жеткен, қандай айлық алатыным туралы есепті талап еткенге шейін, әр түрлі сұрақтармен жағдайды қыздырған. Айтпақшы, егер біреуді қызықтыратын болса, Қауымдастықта менің айлығым айына 35 000 теңге. Барлығы Internet Avenue деген ірі салалы мерекелелердің ұйымдастырушы Елена Саргалдаковаға қарай шағымнан басталған. Горожанкин оның ҚҒҚ-ға қосылуына мүлдем қарсы болған. Біз өзіміз ғаламтор-қаржыны құрамыз дегенімізде ол күйгелектенген. Неге? AWARD бар ғой!  Оның  басқа мүшелердің істегенімен мүлдем келіспеген кездері де болған. Бұл қызбалық «Енді қанша шыдауға болады. Жиналыс жинап шағару туралы сұрақ көтерейік. Мен шаршадым» деп Матаев (Сейтқазы Матаев, Қазақстан тілшілер Одағының басшысы – ред. еск.) айтқанына әкелді. Біз Горожанкинге, біздің осы жерде жұмыс істегеніміз ұнамаған соң,  өз бетімен кету туралы мәлімдеме жазуға ұсыныс жасадық. Ал ол, біз оны қалай қуып шығаратынымзды көргісі келді. Білмеймін, мүмкін, Горожанкинде сондай мазохизм түрі бар. Игорь Лоскутков  (Zakon.kz порталдың басшысы), жарғыны көріп, «Мақсаттармен міндеттерге сәйкессіздік» деген тарау бойынша шығарамыз» деп айтты. Барлықтары дауыс берді. 

Басқа жақтың болжамын айтуға рұқсат беріңіз? Менің білуімше, Константинде ұйымның қаржы есебімен сұрақтар пайда болды.

– Мен Константиннің барлық сұрақтарына жауап бердім: мен қанша аламын, оған жыл бойғы төлем ақы туралы, ұйымның бірліктері туралы ведомосттер жіберілген.  Мен 35 000 теңге үшін жұмыспен айналысқан жоқпын, ал құжаттардың көшірмесін ары-бері жібергенмін. Ол біздің тексеру коммисиямызбен де тіл табыса алмады. Істің мәні бойынша, ол өзі бәрін өзіне қарсы қойған. Константинде сұрақтары  қаржы жағында емес, ал жеке, маған болған деп ойлаймын. Мүмкін, ол ҚҒҚ-да басшы қызметте болғысы келген, мен білмеймін. Айтпақшы, Константин ұйымдастырған, қазақстандық ғаламтор- бизнес Қауымдастықтың пайда болғанын бірінші қошеметтегендердің арасында мен болдым. Қаншалықты ұйымдар көп болса, соншалықты жақсы. Біз шаршадық және барлықтарының орнына айтқымыз келмейді. 

– Мен дұрыс түсініп тұрмын ба – қауымдастық мүшелік жарналар арқылы барма?

– Ия, жарналар және біз көрсететін қызметтердің арқасында.

Қандай қызметтер?

– Мысалы, мемлекет бізден ғаламтор туралы зерттеу жүргізуді сұрады. Өткен жылда бізден балалардың ғаламтордағы қауіпсіздігі туралы дөңгелек үстелдер өткізуді сұрады. Біз www.safekaznet.kz  деген жалынды желді ұйымдастырдық – осыған да бізге мемлекет көмек көрсетті. Бізге лаңкестікпен экстремизммен байланысты  тақырыптарды тексеруге көмектескісі келді, бірақ көмектеспеді. Оған қарамай, біз ол салада жұмыс істеуді тоқтатпадық. Осылай барлық қоғам ұйымдар жұмыс істейді – мемлекет стратегиялық даму жобалар бойынша оларға қолдау көрсетеді. Ол саған ақша беріп, тапсырыс береді, мысалы, бес дөңгелек үстелін өткізу. 

– Дұрысын айтқанда, қауымдастық, нарықтың ойыншылардың мүдделерін көрсеткенмен, жиі мемлекеттің жағында болатыны - ҚҒҚ-қа қарай шағымдардың бірі болады. Нарықтың ұстанымын жеткізіп, мемлекеттік тапсырыстарын жасаған кезде, мүдделердің арасында шатақ жоқ па?

– Кешіріңіз, бірақ сіздің де медиаңыз сондай тапсырыстарды орындайды. Елде мемлекеттік тапсырысты алыңыз, сонымен БАҚ-тардық көбісі жабылады. Халықаралық ұйымдардың грант бағдарламалары бар. Неге олардың гранттары- бұл қалыпты, ал мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс – бұл есуассыздық.? Сосын, мен мемлекеттің жағында ойнамаймын, мен мемлекеттік тапсырысты орындаймын.

– Келісемін, мемлекеттік тапсырыстардың арқасында БАҚ-тың болуы – бұл қиын мәселе. Ал мен сізге блогершіге ретінде емес, медиасы бар адамға ретінде емес, бірінші мақсаты – нарық ойыншылардың мүдделерін лоббилендіреу,  қоғам ұйымның президенті ретінде сұрақ қоямын. Сонымен сіз жарыса мемлекеттерге жобаларды орындайсыз: зерттеулер, дөңгелек үстелдер және тағы басқалар. Мүдделердің шатақтары жоқ па?

– Жоқ, әзірше,  мен келіспеушіліктерді көріп тұраған жоқпын. Ең болмаса біз заңсыз немесе оппозициялық әрекеттермен айналыспайтын болған соң, біз мемлекетті мақтамаймыз. Неге ғаламтордағы балалардың қауіпсіздігі біздің жауапкершілік аясында болу керек? Бұл мемлекеттің жауапкершілігі. Неге, ересектер әлеуметтік торлармен қызыққан кезде, балаларды ғаламторда болып жатқан нәрселермен оңашада қалдырады? Сіз көп нәрселерді білмейсіз ғой. Бізде WhatsApp арқылы, екі қызбен-біреуіне 4,5 жыл, екінші 1,5 жаста, ол енді жүруді бастады, 20 минутты педофилия бейнесі тараған. ҚҒҚ осы мәселемен прокуратураға барады, олар қылмыстық іс бастайды, және тексеру басталады. Алайда бұл ҚҒҚ-ның мәселесі емес, мемлекеттің мәселесі ғой. 

– Мемлекет сіздерге өтінішпен барады ма?

– Мемлекет сыртқы сараптама керек кезде бізге келеді. Неге ғаламтор-нарық мемлекет істей алатын кезде, өз ақшасына қазақ тілін дамыту керек? Біз келіп, неге ол маңызды екенін, түсіндіреміз де жобаларды ұсынамыз. Кеубіреулерге шенеуніктермен сөйлесу қиын, кейбіреулерге оларды қуып шығу оңай. Ал маған – жоқ, мен шенеунікке келіп, түсіндіре аламын: мемлекеттік тапсырыс шеңберінде сусамыр немесе шектеулі мүмкіндіктермен адамдар үшін мәліметті қазақ тіліне аударып көрейік. Сусамырмен ауыратын адамдар мәліметті торда іздейді, ал ол жақтағы барлығы орыс тілінде , ол қазақ тілінде жоқ. Егер мемлекет осындай жобаны қаржыландыра алса, неге мен аударма үшін төлеуім керекпін? Мемлекет ақша төлейді – ҚҒҚ және тартылған мамандар аударады. Солай, біз Wordpress, Drupal, Joomla сайттарға арналған барлық қозғалтқыштарды қазақ тіліне аудардық. Бір жағынан, бұл бір нірсе пайдалы жасауға мүмкіндік, басқа жағынан – ақша табу. Ия, бұл да. Қазір, Googleмен бірнеше жобалар құруға мүмкіндік бар, қазақстанның жоғарғы сападағы суреттерді Google 3D еңгіземіз. Неге 3D түрінде Google-да Ақ үй бар, ал Ақ Орда жоқ? 

–  Егер ҚҒҚ әрекеттерін айналма кесте ретінде көрсек, әрекеттердің бөлуі қалай көрінеді?

–  40% заң шығарушы қызмет, жұмыс топтардағы қатысу алады. Міне қазір, нарықта  көптегендер электрон сауда туралы айтады, бірақ ешкім мәжіліске барғысы келмейді, талқылауларға қатысып, әр үтірге күрескісі келмейді. Ол жерде ғаламтордан ешкім жоқ, тек қана біз, ҒӨК және сауда кәсіпорындардың қауымдастықтары. 

30 пайыз шақты мүдделердің жеткізуімен ұйым мүшелерінің лоббилендірумен байланысты. 10% әр түрлі конференцияларға, семинарларға қатысу алады. 10% қолданушылардың кикілжің жағдайларын шешумен ғаламтор-бизнес иелерінің арасындағы дауылдарды шешумен айналысады. Мысалы, бір қыз жігітімен айырылысты, сосын ол жігіт оның жеке мәліметтерімен ашна бейнені ғаламторға еңгізді. Сіз сонда не істер едіңіз? Онымен Горожанкин айналысама? ҚҒДҚҚ (Қазақстан ғаламтор-дамуымен қорлардың Қауымдастықтығы 5 ірі ғаламтор-бөлікті біріктіреді-ред.еск.) онымен айналысама?  Әлде милиция онымен айналысама? Прокуратура ма? Жоқ. Бикеш бізге келген, біз барлықтарымен хабарласуды, хаттар жазуды бастадық, және сіздер сенбейсіздер, ол нәрселерді порно сайттардан алып тастады. 

НЖ бізде тосқауыл қойды, ал біреулер оны ашу үшін бірнәрсе жасады, деп барлықтары айтады? 

Қалған 10% - бұл веб-сайттардың жұмыс қабілеттілігімен және олардың ашуымен байлынысты болғандардың барлығы. Ол да көп уақыт алады. НЖ бізде тосқауыл қойды, ал біреулер оны ашу үшін бірнәрсе жасады, деп барлығы айтып жүр?

Әлде жарнама сайттар бойынша ма – Қазақстанда «МаркетГид», Direct Advert, SelectorNews тосқауыл қойылған. Ал біреу барған ба, талқылаған ба, бұл шешімді қабылдаған, сотпен, талаппен шыққан прокурормен сөйлескен бе? Мен бұл кестеге зерттеулермен келісім бойынша өтетін, басқа жобаларды қоспаймын. Өткен жыл ішінде 10-15 миллион теңгеге жобалар болған. Бұл сома қандай да қызығушылық тұғыза ма?

Меніңше, қазнетте екі шек бар. Бизнесте құрбан болған адамдар бар, және олардың оперативті мүмкіндіктері және осындай ғаламдық сұрақтармен айналысуға, соттарға баруға, астанада қалып қалуға және тағы басқалармен, үлкен ықыласы жоқ. Ал сіздерге ұқсаған, сондай істермен айналыса алатын адамдар бар.

– Жоқ, мен де істей алмаймын. Бұл ішкі жауапкершілік деп айтылады. Сен ғаламторда балаларды қорғау мәселесімен бірнәрсе істеу керектігін түсінесін, бірақ  тағы бір бас ауыртатын мәселені өзіңе алудың не қажеті бар. Басқа жағынан – сен жасамасаң, ешкім жасамайды. Мысалы, біз LiveInternet. LI-статистика сервистің  ашылуына күрестік, казнеттегі көп жобалар одан байланысты. Біз ол жұмысқа бір жыл жұмсадық. Біраз уақыт бұрын, біз LifeNews Габреляновпен олардың жобаларының Қазақстанда дамуы сұрағы бойынша сөйлестік, ал оны алғашқы кезекте Казнеттің мүмкіндіктерімен санағы қызықтырады. Егер ҚҒҚ-ға кеңес үшін келсе, онда неге көмектеспейміз? Жалғасу орнатпау? Біз осы жылдарда Габреляновпен бірге жақсы дос болып қалдық. Олардың істегеніне әр түрлі қарау мүмкін, алайда олардық жұмыс істей алатынын, ақша таба алатынын мойындамау мүмкін емес. Біз тікелей «ВКонтактеде» сөйлесетін болдық. Мәселелерді тікелей бас директормен, PR-қызметпен шешеміз. Егер сен осындай көпірді құра алсаң, өзара қатынастарды жасата алсаң, онда неліктен осымен айналаспау?

– Қазақстанда НЖ-дың ашу жұмыстары қалай өтіп жатыр?

– Біз жарты жыл онымени айналысып жүрміз. Осыған дейін бір жыл жұмсадық, барлығы тоқтады. Қазір қайтадан күресуді бастадық – НЖ байланыстамыз, хаттар жазамыз, ашуды сұраймыз. Мен прокуратураның біздің жүгінулерімізге жазған жауаптарын көрсете аламын. «Біз аша алмаймыз», көп себебтер айтылады.  Ең соңында – сізге, Қауымдастыққа, неге бұл іске араласасыз, өз жұмыстарыңызды істеңіз.

– Мен сіздің поштаңыздың бұзуы туралы сұрақсыз өте алмаймын.

– Менің поштамның сынғаны болмаған. Менің поштамды ешкім сындырмаған.

– Мен түсінемін, сіз тек қана өз поштаңызға қарай айта аласыз. Сіздің хаттарыңызды шығарып алды, оның ішінен бір мәлімет алынды. Адамдар сіздің прокуратураға сайттарға үзінділерді жібергеніңізді көріп қалды. Көп сұрақтар пайда болды. 

– Жеке хат жазысуды оқыған кезде, әр қашан көп сұрақтар пайда болады. Бірақ істің мәні мұнда емес. Мен, мысалы, жеке жазысуларды оқу өзіме мүмкін деп ойламаймын. Ашимбаевті бұзған кезде, мен оның барлығын оқыған жоқпын, өйткені ол менде жиіркенгіштік сезімін тұғызады. Және сол Ашимбаевпен оның жеке хат жазысуынын талқылау – «Тыңдашы, ал неге сен мұны жаздың?» - мен өз намысыңнан төмен деп есептеймін. Сондықтан мен, менің поштамды шұқығысы келген адамдармен сөйлеспеймін. Жеке жазысуларды оқып, ал сосын түсіндірмені талап ету – бұл қисынды ма? Бұл қисынды емес.

– Сіздің көзқарасыңызбен.

– Көрінгеннен! Егер мен шенеунік сияқта жазатын болсам, немесе бұл менің мемлекеттік поштам болғанда, мен жауап беруім керек еді, және тек қана тиісті органдарға. Бірақ бұл бір жағдайлардың арқасында басқа адамдарға мәлім болған, менің жеке поштам. Түсіндіріліп сөйлеуге қажеттілік көріп тұрған жоқпын.

– Сіз шеттен қандай көрініс шығып тұрғанын түсініп тұрсыз ғой?

– Мені бұл көрініс уайымдатып тұрған жоқ. Менде Бас прокуратурамен жазылған, меморандум бар. Мен ол жерде талқыланған кейстерің айтатын немесе түсіндіретін түрім жоқ. Бұл хат жазысуда айтылғандардың барлығы, ол, лаңкестік бойынша нақты қылмыстық істер. Лаңкестік бойынша! Біздің дөрекі лаңкестер ғаламтордың арқасында 100% қалыптасады. Меморандум бойынша, мен Прокуратураға консультация бере аламын. Олар «Өтінемін, мына хаттарға қарашы. Сен қалай ойлайсын, оларды бір адам қалдырды ма? Ал мына жерде – бұл бір топтағы адамдар ма, түсінуге бола ма?» және тағы басқалар. Менде Бас прокурардың орынбасарымен жақсы араласта екендігімді ешқашан жасырған жоқпын. Сонымен бірге мен кейбір Қазақстан елшілерімен де, ІІМ қызметкерлермен де, вице міністірлермен де  жақсы қарым-қатынастамын. Андрей Кравченко (ҚР Бас прокурорының орынбасары-ред.еск.) «Біз сенімен достар екенімізді жасырмайсын ғой? Онда уайымдама, тыныштал.» деп менен сұрады. Мен алып тастағанын талап еттіп, қоқан лоқы көрсеттім дегендей Ratel жазғаныда, ажарсыз болды. Бұл мүлдем болған жоқ. Мен Аннаға (Анна Калашникова, «Неге қоғамдық ұйым Тордағы басқаша ойлауы бойынша прокуратураға көмектеседі» деген мақаланың авторы-ред.еск.) хабарластым да оның арызы бар ма деп  сұрадым. Ол, оларда дәл сондай редакциялық саясат, деп жауап берді. Мен оған: «Аняжан, сен балаңмен жалғыз тұрасын ғой. Неге олай жасайсың? Қазақстан кішкентай ғой, ертең саған бірнәрсе қажет болса, кіиге барасын?» деп айттым. «Сен мені қорқытып тұрсың ба?», деп сұрады ол. Әріне, мен қоқытып тұрған жоқпын.

– Хат жазысуға қайтып келгенде. Сізді кейбір ресурстарын жабуға көмектеседі деп айыптады ма?

– Керісінше, біз сайттардың ашумен белсенді жұмыс істейміз. Біз сот шешімдерін сығалаймыз – қандай сайттарды жабуға тырысады және қандай себептермен – сосын жігіттерге хабарлаймыз: тезірек шешім қабылдаңдар, жойыңдар, немесе сендерді оқшалаулайды. Ол барлық хаттар сақталады, біз қайтадан ашуға көмектескен, қорлардың алғыс хаттары да бар. Қараңдар, міне біздің хатымыз (хаттардың біреуін ашады): «... кіру шегін алып тастауды өтінеміз ...». Неге олар осы сұраныстарды еңгізбеді: ғаламтор-қорларға қайтадан кіру мәселені қарау туралы  іс бойынша жүгіну жіберіледі, хабарласуды өтінеміз». Мәне НЖ туралы: «Кравченко мырзаға ... кіру рұқсатын қалпына келтіруді сұраймыз ... өйткені жағдай Қазақстан беделіне зиян келтіріп тұр ... бизнем-қоғам жаңсақ шығындарға ұшырап тұр ... ашуға көмек көрсетуіңізді сұраймыз ...». Және тағы басқалар. Неге олар осы хаттарды еңгізбеді? 

Шавкат, Қазақстанның айналасында қарапайым емес саяси және экономикалық көрініс жайылып тұр. Айтыңызшы, Казнеттің алдында қазіргі уақытта қандай қарсылықтар тұр?

–  Алдыңғы орынға мәліметтік қауіпсіздік туралы мәселе шығады, және ол бұрын төртінші-бесінші мәселе болған, ал бүгінгі күнде мәліметтік қауіпсіздік – бұл ұлттық қауіпсіздік, демек, ең маңызды мәселе. Қазақстан қоғамының ой-пікірі үшін белсенді мәліметтік күрес болып жатыр. Оның еш қорқынышысы жоқ, оны барлықтар жасайды: Еуропа, Америка, Ресей, украина. Және Қазақсанда жалқау қараушы емес, мәлімет заттардың қолданушы емес, қатысушы болу керек. Мемлекет белсенді қатысу керек, дәл мемлекеттің өзі, өйткені жеке ұйымдардың бұл жерде маңызы жоқ. Сіздің ғаламтордағы жеке мәлімет қауіпсіздігіңіз, балаларыңыздың, отбасыңыздың қауіпсіздігі,маңызды. Біреулер өз балаларының суреттерін, жеке өмірінің жалаңашын еңгізгіс келеді – бұл оның құқығы. Бірақ нәтижелері қайта айналмайтын бола алады. Ғаламтор – сонымен бірге, қауіптердің үлкен саны екендігін ұмытпау керек. Үшінші қарсылық – бұл біздің балаларымыздың қауіпсіздігі. Біз өз өмірімізбенфрендлентамен әуестеніп кеттік, балалар туралы ұмыттық. Бала ойнау үшін ғаламторға кіреді және онда жағымсыз сезім пайда болдыратын және мейірімсіз әдеттер тұғызатын ойындар тауып алады. Менің балам телефонда бір –екі рет ойнаған, сосын түні бойы түсінде біреумен күрескен. Үлкенірек, 9-10 жастағы балалар порнографиялық қорларға тап болады. 12-14 жастағы жасөспірімдер  экстремистикалық мәліметтер таба алады. Бала сыныптастарымен кездесуге қарағанда, виртуалдық досымен кездесуге үлкен ықыласпен жүгіреді. Ал егер ол виртуалдық дос – педофил болса ше?

– Егер бізді көшеде танымайтын адамдармен сөйлесуге болмайтынын, олармен бірге лифтке кіруге болмайтынын, туыстардан басқа ешкімге есікті ашпауға үйреткен болған болса, ал қазір  өз балаларыңды ғаламторда сондай сияқты  ережелерге үйрету керек пе? 

– Ия. Өз баласын тек қана ата-ана қауіпсіздендіре алады: ата-ана бақылауы қызметін деген  қосып қою, қауіп төнген кезде телефонмен қалай қолдану керектігін түсіндіру, кейбір сайттарға және компьютердегі әрекеттерге тыйым салу, ғаламтордағы өз балаңның әрекеттерін сығалау. Кейде мен «Менің қызым компьютерді тастап, шығып кетті. Ол «Вконтакте» не істеп отырғанын көруге құқығым бар ма, жоқ па?» сияқты сұрақтарды кездестіремін. Сонымен басталады: «Жоқ, ол есейген ғой, құқығың жоқ». Не дауласамыз? Барасын, аласын да көресін! Балада депрессия болу мүмкін, және ол өз өзіне қол жұмсамақшы мүмкін. Ол экстремистикалық қозғалыстармен қызығып қалу мүмкін. Педофилмен сөйлесу мүмкін. Сен баланың әрекеттерін оның жеке өмірінің бақылауға үшін емес, қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қадағалайсын.

– Менің түсінуімше, сіздерде бұл тақырып бойынша атқарымдар бар?

– Ия, біз мәліметті өз Twitter және Facebook аккаунтарымызда жариялаймыз. «Егер сен жоғалсаң, саған тор көмектеседі», «Мобильдік қауіпсіздік», «Балалар қауіпсіздігі», тенолониялар, мұғалімдермен ата-аналарға арналған ұсынымдар деген кітапшаларды аударып, бейімдейміз. Немесе, мысалы, БҰҰБҚ қалай дұрыс балалармен сұхбат ұйымдастыру туралы өте жақсы кітапты шығарды. Бізде әлдеқашан жоғалған балалар туралы сайтты жасау  ойымыз болған, сол кезде сондай балалардың саны 5 000нан астам болған. Біз оны өз күшімізбен жасамақшы болдық, бірақ талдамасы өте қиын болып шықты, өйткені әр балаға мәлімет еңгізіп, 160 бағдар бойынша іздеу керек: аты-жөні, көздердің, шашының түстері, қайда жоғалды, туған күні, қалдары бар ма, қандай киімде еді, қандай аяқ-киім және тағы басқалар. Параметрлердің саны өте көп, және қаржысыз бұл жобаны ұйымдастыру мүмкін емес. 

– Қарсылықтар туралы жалғастырайық.

– Төртіншісі. Қазақстан техника жағынан өте қалып тұр. Сайттардың әрлендіремін сервистері дамып, халықаралық стандарттарға сай, алайда техникалық  жағы өте қатты жаман: біз платформалармен мәліметтер қауіпсіздендіру әдістердің ескергендерімен қолданамыз, ескі бағдарламалау тілдері. Касперский зертхананың санағы бойынша, ұялы телефондардың пайдалану шеберлігімен Қазақстан соңғы жағынан үшінші болып тұр - бізден кейін вирус белсендігімен Ресей және Үндістан болып тұр. Бізде сапалы мазмұнымен жақсы сайттар бар, бірақ техникалық көз қарасымен қарасақ бәрі әрең ұсталып тұр. Сонымен бірге сервистермен сайттарды жасайтын кезде шалағайтын, жасаушы-компаниялар өздерін лидер деп есептейді да ұзақ жылдар бойы жаман ойында жақсы райды сақтайды.  Біз әлемде 5-6 жыл бұрын өзекті болған  біліммен тәжірибедеміз. Бізде оқу қоры жоқ, біз, ең жақсысында, ресей атқарымдармен қолданамыз. Ағылшын дереккөздерді зертеуге барлықтардың емес мүмкіндігі бар, ал оларды аударып, және олар Қазақстанға жетеміз дегенше 2-3 жыл өтеді.

Тағы бір маңызды қарсылық – бұл нарық ойыншылардың сананылығы, олардың дайындығымен біздің мемлекетімізге көмектесу деген ынталы. Бізде тағы бірнеше шешетін шектеріміз бар. Бізде электронды үкіметпен ұиындыұтарымыз жоқ – компанияның тіркелген туралы куәлік қағазды жай ғана принтерде шығаруға болады. Неге бұл электронды жүйені бүкіл қазақстан үшін емес, тек мемлекет үшін жасаған? Мысалы, бүгін электронды есеп-фактуралар мәселесі қарастырылады. Бізде фатурадан басқа келісімдер, жүкқұжаттар, жасалған жұмыстардың актылары, сенімхаттар, салыстырып тексерулер – басқа түрлі құжаттардың орасан саны бар. Неліктен есеп-фактуралармен бірге құжаттар пакетін бүкілін электронды түрде  еңгізбеу? Неге ЭСБ бар екі бизнес онлайн арқылы шешуге болатын кезде, әр дайым баспа құжаттармен алмасу керек, хабаршыны жүгірту керек?

Мемлекет электронды салық есеп-фактурасын жасап тұр, өйткені жүйелерді бизнес қажеттілігілері үшін емес, тек қана өзі үшін дамытады. Дегенмен, 101 немесе 1001 құжаттарды автоматтандыру – бұл мақсаттар бірдей деңгейде. Батыста компаниялар өз мөрлерін айлар бойы көрмейді, олар тек қана арнайы салтаннаты себептермен шығарылады. Сондай жобалардың талқылауында бизнестің қатысуы шынында қажетті.

 

Сұхбат үшін рахмет. 

Бөліс
Жанна Прашкевич
Жанна Прашкевич
Медиа-консультант
КОММЕНТАРИИ ()
Осталось символов: 1000