HISTORY Святослав Антонов 18 декабря, 2014 12:02

"ШЫМБҰЛАК" –АЛМАТЫ НЫШАНДАРЫНЫҢ БІРІ

"ШЫМБҰЛАК" –АЛМАТЫ НЫШАНДАРЫНЫҢ БІРІ
«ШЫМБҰЛАҚ» – Алматы қаласының нышандарының бірі болып табылады. Бүгін біз сіздерге Алматы нышандарының бірі жайлы айтып береміз. «Шымбұлақ» шаңғы курорты осы жылы озінің 60 жылдығын тойлайды. Бұл жердің таңғажайып тарихы спорттық жеңістермен және керемет жобалармен байланысты.
"Шымбулак" – один из символов Алматы

         «Шымбұлақ» 2260 метр биіктікте орналаскан. Бұл жердің ерекшелігі болып тәжірибелі мамандар мен жаңадан бастау алатын шаңғышылар үшін қолайлы келетін рельеф табылады. Өткен ғасырдың 30 жылдары бұл рельеф Шымбұлақ орналасқан Көк Ашық тақтайына деген қызығушылық тудырды. Шаңғы курортының пайда болу тарихын өлкетанушы, шаңғы спортының маманы, Сәтбаев атындағы КазҰТУ доценті Орал Аманжолов айтып береді:   -"Шымбұлақ" тарихы шаңғы спортының пайда болуымен және дамуымен тікелей байланысты. Қызықты дәлел- спорттың бұл түрі 20 ғасырдың ортасында Англияда пайда болған. Кейіннен ол Австралияда кеңірек таралды. 1937 жылы Алматыға үш қашқын -босқындар келеді. Қашқындардың бірі Иван Грузис, тау шаңғысы бойынша маман жаттықтырушы болған. Қалған екеуі Антон Вейс пен Витольд Радаль да тажірибелі шаңғышылар болған. Австралиялықтар жергілікті жердің әлует бедеріне тез баға беріп, күн ұзаққа Веригина тауында (Көк-Төбе) сырғанайтын. Кейіннен олар жергілікті жастарға тау шаңғыларында тебуге үйретті.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

Виктор Колокольников болашақ "Шымбұлақ" шипажайы қырларында. 30-шы жылдардағы фото

Олардың оқуларының ішінде ұшқыш Сергей Луганский, шаңғы спортының болашақ жұлдызы Юрий Менжулин, сонымен қатар альпинист Виктор Колокольников та болған. Олар Қазақстандағы шаңғы спортының негізін қалаушылар болды. Сырғанауға қолайлы жаңа жерлерді іздеуде олар каланың тауларын зерттей бастады. Талғар шатқалындағы саяхатта Виктор Колокольников таудан сырғанап көрді. Оған өте ұнады. Кейіннен Горельник ауданында алғашкы шаңғы сайыстары жургізіле бастады.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

Шаңғышыларды қырға апаратын Т-әріпті көтергіш .

Соғыс аяқталған соң Альпиден трофей ретінде қанатты жол алынды. Шаңғы спортының федерациясы оны орнатуға болатын жерді іздестірді. Кавказ, Хибин, Орал жане Подмосковье таулары қарастырылды. Бұл уақытқа дейін біздің республикада Мохнатка тауында шаңғышыларды оқытатын жиын жургізілген. Онда Совет Одағының ең мықты спортшылары жиналған. Комиссия мүшелері көтергіштерді "Шымбұлаққа" апарып орнатты. Оларға бұл жер ұнады. Мұнда спорттық база салу шешімі қабылданды. Бірнеше жылда 2 км бугельді жол орнатылды. 1954 жылы жылдамдықпен түсу үшін 3 км жол орнатылды. 

"Шымбулак" – один из символов Алматы

Жолды FIS қолдады (Шаңғы спортының халықаралық федерациясы). Бедердің әрбір бөлшегінің атауы болды. Жол бойындағы  жылдамдық 120 км/сан құрайды.  Үйшіктерден арқан жолына жету үшін, 1200 қадам. Тез арада құрғақ  арқан жолдың қазіргі бекетінің трасса слаломисттер бітті.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

        Кейіннен "Шымбұлақ" шаңғышылар үшін мәдени демалыс орнына айналды. Мұнда Олимпиадалар мен әлем Чемпионаттарының алдында үлкен жиындар жүргізілді. 1954 жылдан 1962 жылға дейін бұл жер Қазақстан чемпионаттарын жүргізетін жалғыз орын болды. Бұл тауда совет шаңғы спортының жұлдыздары сырғанаған. Олардың ішіндегілер - Евгения Сидорова, Александр Артеменко, Сталина Корзухина және Геннадий Чертищев.  Желтоқсаннан сәуірге дейін олар ауық-ауық тұрды және Қазақстан құрамасының мүшелерімен жастық кездің командасының қатысқандарларымен  "Шымбұлақта" жаттықты. Мынадай ауыл-үй бірталай жергілікті спортшылардың деңгейін жоғарылатты.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

Белгілі шаңғышы Петр Дельвер "Шымбұлақта".

        Елдің (1950 г.) бірінші чемпионатында жылдамдықтың еңісінде Алматылық Гай Северин барлық өзінің қарсыластарын жеңіп шықты. Қазақстандық спортшылардың тұқымында бүкілодақтық жарыстың және халықаралық турнирдың қатысқандарының жеңімпаздары аз емес - Галина Гудкова, Петр Дельвер, Орехов Леониды, Юрий Кабин, Александр Саворовский, Василий Жанбеков және т.б. болды. Олардың оқушылары өзінің ұстазының ісін жалғастырды. Мансур Хусаинов, Семенов Валерий, Любовь Костромина және Татьяна Омельченко таушаңғышылар спортының қазақстандық мектебіне үлкен атақ әкелді.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

Тау шаңғышылары шеруі. (Александра Артеменко сол жақ шеткі)

Александра Артеменко таушаңғышы туралы жеке айтып өтсек болады. Оны «Шымбұлақ» иесі деп атады. Сібірдің тумысы, ол топографиялық түсірілім болғанда шаңғыларда жүріп геодезист жұмысын атқарған. Сол себептен шаңғымен жүгіруды түртектеді. Өзінің күшін тауда сынап көрді. 1951 жылы Ресей құрамасының ішінде болып өзінің алғашқы СССР чемпионатқа Алматыға келді. Оған жергілікті шыңдар өте ұнады. Бапкерлер оны Ленинградтағы дене шынықтыру институтына жіберді, бірақ ол осы жерде қалып Алматы дене шынықтыру институтына түсті.

         Бір жылдан соң шаңғышы СССР чемпионатының жұлдегері болып, 1953 жылы жеңімпаз аталды. Біздің ел атынан шығып, 11 рет Кеңес Одағының чемпионы аталды, 21 рет СССР жұлдегері болды. 1956 жылы ол Кортина-д'Ампеццода өткен VIII қысқы Олимпиада ойындарында СССР құрамында қатысты. Жас жастрадан бастап Артеменко бапкер жұмыспен шұғылданып елдің 11 чемпионын даындады. Александра Ивановна жазғы уақыт кезінде дене шынықтыру бойынша неше түрлі дайындығына жарыстар ұйымдастырды. Ол ең алғашқы рет таушаңғышыларының тажірибие дайындықтарына трамплиннен секіруды енгізді. Оның 11 шақырты СССР чемпиондары болған. Ол 82 жасқа келгенше «Шымбұлаққа» сырғанауға келетін, жас спортшыларға кеңестерін беріп нұсқаушы болып жұмыс істеген. 2001 жылдан бастап "Приз Артеменко А. И." сайыстары өткізіледі.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

        1961 жылы  "Шымбұлақта" меншікті жарыстар - ашық турнир жүлдеге "күмістің еңлікгүлінің" бітті. Тіпті Чехосовакияның, Болгарияның және Польшаның өкілдері келді. Таушаңғышылар үшсайыс, слалом, аса ірі- слалом және жылдамдық еңісінің сияқты санаттарда бәстесті. Көбіне Алматылық шаңғышылар жарыстың жеңімпаздары болды.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

        Арқан жолдан басқа, таушаңғы базаның инфрақұрылымын ұзақ уақыт он фин үйшік болып, Қазақстанға әртүрлі көріністе әкеген. Үйшіктер жөн жабдықта болды, будың жылуын және электр жарық түсір болды. Ең үлкен қиындықты спортшылар үшін "Медеу" мұзайдынынан "Шымбұлаққа" дейін жол келтірді. Қыста ол көлік үшін іс жүзінде өтпейтін-болған. Шаңғыларда тебу тілек білдірушілер 5 километр жаяу бару керек еді. «Шымбұлаққа» ерекше қонақтар келгенде шешендік танытуға тура келді:

        - 1966 жылы Алматыға Хруновпен Елисеев ұшкыш- ғарышкерлері келді. Олар шанғы тебуді жөн көрді, екі жолаушысы бар Волганы «Шымбұлаққа» темір табан трактор ДТ-100 алып шыққан болатын.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

"Шымбұлак" базасы 1976 жылдың наурыз айы (фото: ҚР Орталық мемлекеттік мұражай кино- және фотоқұжаттар дыбыс жазу қоры)

70-ші жылдары "Шымбұлақта" бірнеше жаңа ғимараттар салынды, соның ішінде клуб. тік көтергіштер орындығы бар көтергіштерге ауыстырылды.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

        80 жылдары жүйе жаңа жетістіктердің кезеңінінен өтті. Тау шанғы спортының халық ішінде даңқы арта түсіп, арнайы жабдықтар мен экипировка қол жетілімді бола бастады. Одан бөлек Алматының ең алғашқы  СССР Қысқы Олимпиадасының үміткері болуды қарастырып жатыр.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

1983 жылы "Шымбұлақ" базасы болжамды советтік таушаңғышылар дайындығының олимпиадалық орталығы болды.  "Медеу" және "Алматыгипрогор-1" салып берген белгілі сәулетші Владимир Кацевтің   жобасы бойынша, 4 қабатты қонақ үй, фин моншасы, медициналық орталық, спорт қонақ бөлме және жүзу бассейні салынған. Бірнеше жоғары жылдамдықты кабель-кафедра көтергіштер бар. Бірі базадан басталады және ескі лифтінің 20 бағаналарына жетеді, басқасы ең жоғарғы нүктеге дейін көтерілген - Талғар өткелі.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

         Жолдар  жөнделді. Кең қарлы бульдозерлер ратраттар пайда болды. Олар қарды тазалайтын, жолды тегістейтін. Бульдозерлер болмаған кезде шаңғышылар өздері қарларды тегістейтін кейде арнайы сарбаздарды шақыртатын. 

"Шымбулак" – один из символов Алматы

Мұқият сараптамадан кейін FIS халықаралық стандарттарға сай келетін деп 3 трассаны таныды: жылдамдық еңіске арналған - «Шымбұлақ-Талғар» слалом мен үлкен слалом «Шымбұлақ».                                                                                                                                                                                                                                                   

"Шымбулак" – один из символов Алматы

90 жылдары Шымбұлақ спорт саласында қиындықтарға тап болды. 10 жыл ішінде бұл жерде жарыстар жүргізілмейді. Туристер арасында танымал болды. 97 жылы жаңа заманға сай 2 орындық австриялық үлгідегі жол пайда болды,  2004 жылы 4 орындық.

          -Қазір «Шымбұлақтың» басты мәселесі спортсшылар мен туристерге арналған жолдың жоқтығы. Спортшылардың дайындалатын орны жоқ. Сырғанау бағасы да өте қымбат көтергіштер қолдану балалар арасындағы спорттың дамуына кері әсер етеді. Шымбұлақ спорт базасынан жай шипажайға айналып кетті.                                                                  

"Шымбулак" – один из символов Алматы

2011 ж. Азия ойындарына дайындық басталды. Жолдар екі есеге кеңейді. Арқан жолдарының сымдары өзгертілді. Болашақта шаңғышылар жолдардың  Қарлытай мұз айдынына дейін созатын жоспары бар. Қонақүйлер, Спа- орталықтар салынды. Ол жерде ұлттық сноуборд мектебі ашылды. 28 желтоқсан 2011 жылы өзінің жұмысын фристайл-саябағы Quiksilver Chimba Park бастады.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

«Медеу» ден «Шымбұлаққа» дейін ұзындығы  4.5 километр гондоль жолы салынды. Өзінің курортында екі құрама (орындықты-гондоль) жол ( Комби 1 және  Комби 2) және екі төрткресло арқан жұмыс істей бастады.

"Шымбулак" – один из символов Алматы

2011 жылдың ақпанында "Шымбұлақ" еңісінің жылдамдығына, аса ірі гигантке және слаломға арналған VII қысқы азиялық ойындар бағдарламасының шегінде ерлердің және әйелдердің арасында жарыстар ойдағыдай өтті.  Мұнда 2017 жылы дүниежүзілік қысқы универсиада жарыстары өтеді. Болашақта "Шымбұлақ" таушаңғылар курорты 2022 жылдағы олимпиаданың нысандарының біреуі болады. Материалдың дайындығында көмектескен үшін Аманжолов Орал Сәрсенұлына, және орталықтың мемлекеттік мұрағатының кино-, фотоқұжаттардың және РК дыбыс жазбаларының қызметкерлеріне жеке алғыс білдіреміз.

 

Бөліс
Святослав Антонов
Святослав Антонов
Журналист, редактор раздела HISTORY
КОММЕНТАРИИ ()
Осталось символов: 1000