HISTORY Владимир Третьяков Эльвира Абдусалямова Майя Тенизбаева 19 ноября, 2014 20:13

Банк жүйесі құрылған үш оқиға

Банк жүйесі құрылған үш оқиға
2014 жылы 15 қарашада Қазақстанда мемлекеттік теңгеге 21 жыл толды. Осы жылдар аралығында қазақстандық банк жүйесі 90 жылдардың дүрбелең кезеңінен өтті. Бірінші банк,1991 жылғы ақша реформасы , жоқ болып кеткен қаржы институттары туралы Vox Populi банк жүйесінің тарихынан айтып тұр.
Три истории: как строилась банковская система Казахстана

КСРО  бірінші банкі

КСРО - дағы Кооперативтік банк Қазақстанда тіркелген. Сол кезде болған адамдардың сөздерімен айтсақ, банкті тіркеу үшін  үш  меркен машиналарды  сатты. Осылай ақырындап «Одақ" деген кооперативтік банк Шымкент қаласында құрылып, 1 миллион рублді капиталға бекітті. 1988 жылдың 26 тамызының Ресейде бірінші Ленинградтық   "Патент" деген кооператив банкі құрылды (1991 жылдан бастап «Викинг" деп аталады).

 Мемлекеттік  банктің басқарма төрағасы КСРО -лық  Виктор Геращенко  " Гераклдің жолы : Виктор Геращенко банкирдің  тарихы деген кітапта былай әңгімелейді; "Сол кезде коорперотивке ерекше және бір қалыпты болған емес деп   Николай Кротовқа айтқан ". Бірақ үрдіс  жалғай берді. Сонда, КСРО- да  үшдеңгейдік банк жүйесі құрылған ,олар : мемлекеттік банк, мемлекеттік спецбанкі және ақылы  банктер " болған.

Три истории: как строилась банковская система Казахстана

«Реформа» деген банктік жүйесі жақсы жүріп жатқан жоқ. Ол қателіксіз өтпеді. Олар бірінші кезеңде (1988 жылдың бірінші жартысында  1990 жылда)  КСРО мемлекеттік,  одақтас арнайы банк, Агролық өнеркәсіп, Тұр әлеуметтік банктармен   қарсылықта өтті . Олардың әрбірі банктік жүйеде өз орнын табуға тырысқан. Осы арнайы банкта ашық түрде  үрдістер көрсетілгені айдан анық байқалған.

1990 жылдың соңына қарай осы  жағдай орнады, 1990 жылдың қарашасында, мекемені алсада, алмасада түркеуден өту керек болатын (ресейдің банк жайлы заңды қабылдамай тұрып). Заңгерлердің мұқабасында   КСРО Мемлекеттік  немесе Ресейдің Орталық банктердің арасында таңдау жасауға мәжбүр болды.

«Гераклдің жолының үзіндісінен  : Виктор Геращенко банкирдің  тарихы» Николай Кротовтың айтқаны.

Ақша реформасы

Три истории: как строилась банковская система Казахстана

1991 жыл, қантар, үкімет  экономикаға соққы береміз деп шешім қабылдайды. Сол кездегі газеттердің көзқарасы  осындай:

«Ол 30 жылға жуық біздің ортақ ісімізге сенім мен адалдықпен қызмет еткен. Ал кеше түзетілмейтіндік болды... 22 қантар - есте қаларлық ештене жоқ күнтізбелік күн (былай Қарасақ  бұл күн айдың басы да емес, тіпті дүйсенбі де емес ) – кенеттен көрнекті күн болып қалды. Кешегі сәрсенбі күні тарихқа «кеңестік банкноталардың қаза болған күні» деп кіреді. Атап айтқанда жарты теңге мен жүздіктердің үшкүндік соңы. Сонымен, бір қадам алға жасалған. Және бұл шындық. Расында, жасырын миллионерлармен күресу керек. Тіпті мен мынаны болжай аламын, кәзір тек қана 90-жылдардың Александр Иванұлы Корейко қалай өзінің табысын түсіндіруді білмей, қайғырып отыр. Сауап оған! Бірақ оның кесірінен енді кәдімгідей зейнеткерлерде өздері жинаған ақшалары үшін қиналу керек. Қатты алаңдаймын, үкіметтік «экономиканы сауықтыру шаралары» сол күнді біреулерге жақындатады. Енді келешекке бұрынғы күшпен ұмтыла алмайсың, өйткені оның жолы ауыл зиратымен өтеді».

Три истории: как строилась банковская система Казахстана

«Вечерняя Алма-Ата» провела соцопрос 25 января 1991 года:

«Ирина Н-ва (Тегін жазбауға өтінді), кондитерлік фабрикада шебер болып жұмыс істейді: " менің  ойымша олар бостан босқа адамдардың бастарын қатырады.Өз басым мемлекеттік саясатқа араласпаймын да, түсінбеймінде. Бірақ менің маңғаздығым керекте  емес. Қазіргі таңда  әмиянымда 10 рубль бар. Бұл  менің барлық жинаған ақшам. Сондықтан, үлкен қаржыны ауыстыру деген мәселеге басымды қатырмаймын. Бұл шарада  барлық  адам таза  шығады деп үміттенемін.

Николай Александрович (2-ші топтың мүгедегі) және Валентина Дмитриевна Чубыкин: " Бізде  ақшалар да жоқ . Өкінішке  орай, ауыстыруғада ештеңеміз жоқ.

Осы шара бекер емес деп ойлаймыз. Адал еңбекпен жинаған  аз қаржысы зиянға  қалмайды. Ұрылар мейлі өзінің мыңдаған және миллиондаған қаржысын жағалай берсін, бізге  бәрі бір. Маңыздысы  өзіміздің маңдай терімізбен тапқан ақша. Біреулерге алаңдасақ, осындай бір себептермен ақшаларын ауыстырмай қалған адамдарға ғана алаңдаймыз. Біздің өмірімізді қалай жақсартуды үкімет біледі.»

В.В.Большаков, Райвоенкаматтың  бірінші көмекшісі: « Осыған қарапайым көзқараспен қараймын.Маған бәрібір, өйткені менің қаржым жоқ». Бүгін  біз кассада  біреулердің 15 мыңды аударғаны   туралы  өсек  естідік. Кассирға бір жарым мың төледім.Кім қалай қаласада солай жасайды. Ұрлықшыларды таппайсынғой. Халық... Халық байсалды да риза да .Үрейленіп қалған сияқты.Біз универсамдағы кезекте тұрғанда анықтадық. Бір апай былай дейді : «Ақша деген ақшада. Елу болсада, үштен  болса да... Павлов рублмен ауыстырса, ауыстырсын. Реформаға  айналмаса ғой, біздің оншақты тиынымыз кұнын жоғалпаса екен».

Азаматтармен сөйлескендер С.Фельде, С.Шибекин, « Кешкі Алматы » 25 қаңтардың 1991 жылдан бастап. 

Три истории: как строилась банковская система Казахстана

Қысқа кезеңдеріндегі ірі ақша белгілерімен айырбастаулардағы көзбояушылықтардың  кейбір деректері

«Шымкент облысының Мақтарал ауданынындағы дүкеннің меңгерушісі А. бір операциядан екі пайда шығаруға сәл қалды. Ол қоймадан 180 жапон өндірісінен костюм тасып шығарды да кассаға «шын» 26 мың жүздік сомдықтармен төледі... Бірақ үстінен ұстады аңқау комбинаторды. Тағы Ақтөбе облысындағы Ленин ауданында Н. оператордың жолы болмады. Ол зейнеткерлерден айырбастау үшін ақша белгілерін алған кезде әдейі ықшамдаулардың санын көбейткен. Сосын оларды өзі үшін айырбастаймын деп ойлаған. Мерке ауылындағы орталық әмбебаптың жұмысшылары бірінші күндерде ғана мемлекеттік банкке жарты миллионнан астам пайда әкелді. Салыстыру үшін мынаны айтсақ болады, осы қантардағы оқиғаларға дейін ОӘД-де пайда 40 мың рубльден асқан жоқ. Соңғы баға осындай деректерге  тексерістерден соң беріледі. Күтеміз».

 АЗИЯ-ПРЕСС. «Қазақстан шындығы» 1991 жылдың 5 қантарынан бастап.

Сурет- «Қазақстан шындығы» 1991 жылдың 26 қаңтарынан бастап.

Три истории: как строилась банковская система Казахстана

Жоғалып кеткен банктер

90-жылдардың басы мен ортасы қазақстандықтарға банктердің өрлеуі мен құлауымен есте сақталды. Осы кезде қаржылық мекемелер жаңбырдан кейінгі шығатын қызылқайыңдар сияқты пайда болған. Олардың жалпы саны 200-ге жеткен. Капитал бойынша кішігірім талаптар мен қатаймаған қаржы жүйелері қаржы мекемелерінің дамуына ықпал еткен. Штаттың құрамы кейбір коммерциялық банктерде бірнеше қызметкерлерден және кішігірім ғимараттан тұруы мүмкін. Бұл жағдайларда банктың капиталдары болмашы қаржыны капиталдардан, ал активтер, клиенттердің депозиттері жəне берілген несиелер өте орасан болуы мүмкін еді. Сонда ғана реттеушілік талаптар арқылы сол құрылымның қысқартуы туралы сұрақ қоюға сәті түсті. Бұл әрекеттер ондаған банктердің пікір лицензияларымен бұқаралық жоюларға себеп болған. Бірнеше банктер тұрақсыздық қаржы жүйесінен күюге айналды.

1996 жылы КРАМДС-банктің банкроты   елдің қаржы жүйесіне ауыр соқты. Осы жағдайға жеке тұлғалар ғана емес, компаниялар да шалдықты. Өзінің ақшаларын іскерлер де, әдеттегі салымшылар да көрмеді.  " Капитализмның" бастауы ақшаларын қайтарып алғысы келген адамдардың үміттерін үзді. Банктың құрылымына халықтың сенімі азая бастады. КРАМДС-банктің негізгі салушысы және басшысы Виктор Те. Дағдарыстан  соң  ол Калининградқа кетті,  сол жақта қайта бизнеспен шұғылданды. Сарапшылардың пікірінше, оның клиенттің базасын сыртқы коммерциялық құрылымдар бөлісіп алды, содан кейін банк күйреді. Мүмкін, бұл банкте қаржылық өтімділік жетіспеді, депозиттің және есепшотты ұстаушылардың жылыстауынан болды. Банктің табысы болмағандықтан, шаруасы астан-кестен болды. КРАМДС-банк индустриялық кәсіпорындарға кызмет көрсетті.

Три истории: как строилась банковская система Казахстана

Жаңғырық Банктік жүйеде екінші  топтағы банктардың  күйреуіне әкеп соқты. Олар: Комир-банк, Валют-Транзит Наурыз. 2004 жылдан осындай банктердің саны он беске жетті. Оның ішінде он екісі  жеке тұлғалармен жұмыс істеп, депозиттермен   назар аударғызды.  Биыл салымшылардың  қарызы  7 миллион долларға жетті.

Комир-банк Қазақстанның ортаңғы банктерінің бірі деп саналады. Көмірлі кәсіпорындар өзінің қаржыларын осы банкте сақтаған. ҚР ұлттық банкінің бұрынғы басшысы  Григорий Марченконың  пікірінше, банктің  күйреуі менеджменттің  қателігінен  болды.

Наурыз банкі КазАгроПромБанкының сүрлеуінен шықты, 2001 жылы наурызда тіркеуден қайта өтіп "Қазақстанның Наурыз банкі " деп аталды. 2004 жылы елдің ең жоғары қаржылық институттарының бірі болған. Тәуелсіз халықаралық аудитордың есебімен айтсақ, 2003 жылдың 31 желтоқсанында оның бірліктері  17,9 миллиард теңгеге жетіп, жылдық пайдасы 90 миллион теңгеден асты. Банк жүйесінің автоматтық қалыптасуы арқылы халықаралық стандартқа өткендердің бірінші кірген банктарының бірі.

Банк негізінде ауыл шаруашылық кәсіпорындарға қызмет көрсетеді. Бірақ өзінің депозиттерін жай қазақстандықтар сақтайды. Банкте 2004 жылы  құжаттарда  "үлкен тесіктерді "  абайсыздан кездестрдік. Қазақстанның Наурыз банкі дағдарыстан шығара алмай, оны сүрлетіп тастады. Меншікті қаржысы  2004 жылдың 1 желтоқсанына дейін минус  2 миллиард теңгені  құрады. 2005 жылғы жүйесінде  банктің жиынтық бірліктері - 10,3 миллиард теңге ( 83 миллион доллар) құрылды. Салымшылардың саны 20 мың адамнан асқан.

Қаржылық соттың шешімімен банкты жойды.

Три истории: как строилась банковская система Казахстана

Валют-Транзит Банк - Қазақстандағы ірі банктердің бірі. 2007 жылда өзінің жұмысын тоқтатты. Оның банкрот болуы қоғам арасында үлкен дау  туғызды. Өте көп жинақшылар жәбірленді. Жабылатын кезінде онда Қазақстан бойынша 200-ден астам бөлімшелер болған.  2001 жылдан бастап банк негізгі көрсеткіштерден Қазақстанның ондаған ірі банктерінің  біріне кірген. Касса есеп бөлімшесі бойынша банк Халық банктен кейін екінші орында тұрған. Банкте негізінде орташа мен кіші бизнес кәсіпорындарға қызмет көрсеткен. Бас кеңсесі Қарағанды қаласында орналасқан. Банктың басшысы- Андрей Беляев. «Әмбебап дүкен» деген ұғымды 2002 жылда енгізгендердің бірі. Ол бас кеңседе Қарағандыда қаржы әмбебап дүкенін ашты. Сонда бүкіл қаржы қызметтері көрсетілген: микронесиелік ұйымдастырулар, лизингілік компания, несиелеу  мен зейнеткерлік қоры.

2002 жылда мамыр айында «Валют-Транзит қор» жинақтық зейнеткерлік қор Қазақстан зейнеткерлік қорлардың арасында бірінші орынға шыққан.

2003 жылда - жарғылық капитал 3,1 млрдқа жетті, меншікті капитал-5,6 млрд. Сонымен таза пайда 724,2 млн теңге болды.

Валют-Транзит Банк бар болған кезде Қазақстанда ең сенімді банк деп есептелген. Банк ешқандай қаржы топтарға кірмеген. Оның құрамына әр түрлі өнеркәсіптік холдингтер мен продкорпорациялардың акционерлары кірмеген. Банк негізінде тек қана орташа және кіші кәсіпкерлерге  несие берген.

2006 жылдың 15 қазанында  банктің бұрынғы кеңес кұрамындағы басшыларының өкілеттерінің тоқтатылуы туралы шешім қабылданды. Кеңестің жаңа басшысы болып Стивен Ли Джонсон тағайындалды. 2006 жылда 26 желтоқсанада АФН Валют-Транзит Банктің лицензиясын алу туралы қаулы қабылдады.

2007 жылда АФНнің арызы бойынша банктің жұмысын тоқтатуы туралы азаматтық іс ашылды. Жинақшылардың алдындағы қарызы 52 миллиардтан астам болды. Ал Қазақстан бойынша жинақшылардың саны 390 мың адам болды. Қарағанды көшелерінде шеру болған. Кейбір жинақшылар өздерін өлтірмекші болған.

2008 жылда 26 наурызда Депозит кепілдейтін Қазақстан қоры заңды тұлғаларға қайтарылатын жинақ соммадан 97,6% құрайтын 13,8 млрд теңгені төледі.

2007 жылда қарағандылық мультимиллионер, банктің бұрынғы басшысы Андрей Беляев алаяқтық үшін түрмеге отырғызылды. 

Бөліс
Владимир Третьяков
Владимир Третьяков
КОММЕНТАРИИ ()
Осталось символов: 1000